Những hiểu nhầm phổ biến về việc nuôi dạy trẻ song ngữ

Trong thời đại của mạng xã hội, thật dễ để đọc được một lời khuyên từ kinh nghiệm của người khác. Tuy nhiên, rất khó để nhận ra được tính đúng sai của những lời khuyên ấy. Để có một cái nhìn đúng đắn về khả năng ngôn ngữ của trẻ nhỏ, chúng ta cần phải “miễn nhiễm” với những lời “đe dọa” và hiểu lầm đang được truyền tai nhau rất phổ biến ngoài kia. Dưới đây là bảy hiểu nhầm phổ biến được trình bày trong cuốn cẩm nang “How to raise a bilingual child” được đúc kết bởi 5 giáo sư hàng đầu về ngôn ngữ ở Châu Âu và được Liên minh Châu Âu tài trợ phát hành.

Hiểu lầm 1: Trẻ song ngữ thường chậm phát triển ngôn ngữ hơn trẻ đơn ngữ 

Đôi khi cha mẹ có thể cảm thấy con mình biết ít từ hoặc nói câu dài chậm hơn so với những trẻ chỉ sử dụng một ngôn ngữ. Tuy nhiên, nếu tính tổng vốn từ ở cả hai ngôn ngữ, sự phát triển ngôn ngữ của trẻ song ngữ nhìn chung không chậm hơn trẻ đơn ngữ. Một số trẻ có thể gặp khó khăn về ngôn ngữ, nhưng điều này không phải do trẻ sử dụng hai ngôn ngữ. 

Hiểu lầm 2: Trẻ sẽ bị nhầm lẫn khi nghe nhiều hơn một ngôn ngữ

Việc tiếp xúc với hai ngôn ngữ không khiến trẻ bị “quá tải” hay không biết mình đang sử dụng ngôn ngữ nào. Trên thực tế, trẻ có khả năng phân biệt các ngôn ngữ ngay từ những giai đoạn rất sớm. Khi lớn lên, trẻ dần nhận thức rõ hơn về sự khác biệt giữa các ngôn ngữ và biết sử dụng chúng tùy theo đối tượng và hoàn cảnh giao tiếp.

Hiểu lầm 3: Trẻ sẽ tự nhiên nói được ngôn ngữ mẹ đẻ

Trẻ học ngôn ngữ thông qua việc nghe, nhưng chỉ nghe thôi là chưa
đủ để trẻ sử dụng ngôn ngữ một cách thành thạo. Trẻ cần có cơ hội thường xuyên được giao tiếp, tương tác và sử dụng ngôn ngữ mẹ đẻ trong những tình huống có ý nghĩa với mình. Khi tiếng mẹ đẻ được sử dụng trong gia đình càng tự nhiên, đa dạng và gắn với những mối quan hệ quan trọng, trẻ càng có thêm động lực để học và sử dụng nó.

Hiểu lầm 4: Song ngữ tức là không lẫn lộn hai thứ tiếng

Ở trẻ song ngữ, việc sử dụng từ của ngôn ngữ này trong một câu nói bằng ngôn ngữ khác là hiện tượng thường xảy ra. Dùng cả hai ngôn ngữ khi nói không có nghĩa là trẻ đang bị nhầm lẫn. Ngược lại, đó có thể là cách trẻ tận dụng nguồn ngôn ngữ mình có để diễn đạt điều muốn nói. Dần dần, khi vốn từ ở cả hai ngôn ngữ ngày càng phong phú, trẻ sẽ linh hoạt hơn trong việc lựa chọn ngôn ngữ phù hợp với từng đối tượng và từng hoàn cảnh.

Hiểu lầm 5: Song ngữ gây cản trở việc học tập ở trường

Một số phụ huynh lo rằng việc sử dụng tiếng mẹ đẻ ở nhà sẽ khiến trẻ khó theo kịp ngôn ngữ được sử dụng tại trường sở tại. Tuy nhiên, duy trì sử dụng tiếng mẹ đẻ ở nhà không những không cản trở việc học mà còn giúp trẻ duy trì kết nối với gia đình, văn hóa và bản sắc của mình. Những kỹ năng mà trẻ có với một ngôn ngữ cũng có thể hỗ trợ quá trình học thêm các ngôn ngữ khác. 

Hiểu lầm 6: Song ngữ là thành thạo cả hai ngôn ngữ như nhau

Không phải trẻ song ngữ nào cũng sử dụng hai ngôn ngữ với mức độ thành thạo ngang nhau. Tiếng Việt có thể được sử dụng nhiều hơn ở nhà, trong khi ngôn ngữ sở tại được sử dụng chủ yếu ở trường hoặc ngoài xã hội. Vì vậy, vốn từ, khả năng nghe, nói, đọc và viết của trẻ ở mỗi ngôn ngữ có thể rất khác nhau và phát triển linh hoạt tùy theo môi trường và nhu cầu của mỗi đứa trẻ.

Hiểu lầm 7: Con chỉ có thể thành thạo song ngữ khi bắt đầu từ nhỏ

Giai đoạn đầu đờiTuổi thơ con mang lại nhiều lợi thế cho việc học ngôn ngữ. Tuy nhiên, sẽ không bao giờ là quá muộn để bắt đầu hoặc tiếp tục học một ngôn ngữ khác. Mặc dù trẻ trong độ tuổi lớn hơn có thể cần nhiều sự chủ động và luyện tập hơn nhưng vẫn có thể tiến bộ đáng kể khi có môi trường và cơ hội sử dụng tiếng mẹ đẻ phù hợp. Vì vậy, nếu gia đình bạn chưa bắt đầu dạy tiếng Việt cho con từ những năm đầu đời thì cũng quá lo ngại. Mỗi bước tiến nhỏ trên hành trình ngôn ngữ của con đều tạo ra giá trị lớn lao.

"Một đứa trẻ song ngữ nói tiếng Việt không phải là một mục tiêu quá xa vời. Với nhiều trẻ lớn lên cùng tiếng Việt như một ngôn ngữ cội nguồn, đó hoàn toàn là một khả năng có thể nuôi dưỡng từ chính cuộc sống gia đình mỗi ngày."

Song ngữ là điều hoàn toàn có thể khi cha mẹ có những kì vọng đúng đắn

Sau những hiểu lầm thường gặp, điều cha mẹ cần có là một niềm tin đúng đắn hơn vào khả năng phát triển song ngữ của con.

Hơn một nửa dân số thế giới sử dụng từ hai ngôn ngữ trở lên trong cuộc sống hằng ngày. Ở nhiều quốc gia, việc trẻ lớn lên với ngôn ngữ của gia đình và ngôn ngữ của xã hội là điều rất tự nhiên. Con có thể nghe và nói ngôn ngữ gia đình ở nhà, sử dụng ngôn ngữ địa phương ở trường và linh hoạt chuyển đổi giữa hai ngôn ngữ tùy vào người đối diện và hoàn cảnh.

Với những gia đình có ngôn ngữ nguồn cội (heritage language), việc con lớn lên trong một môi trường như vậy hoàn toàn có thể dẫn đến khả năng song ngữ. Việc con sống ở một quốc gia nói tiếng Anh, Hà Lan, Đức hay Pháp không có nghĩa con sẽ không nói được tiếng Việt. Nếu được tiếp xúc thường xuyên và có cơ hội sử dụng, tiếng Việt hoàn toàn có thể trở thành một phần năng lực ngôn ngữ của con, bên cạnh ngôn ngữ của xã hội nơi con đang lớn lên.

Điều quan trọng là cha mẹ không cần chờ đến khi con nói thật giỏi mới tin rằng con đang trên hành trình song ngữ. Mỗi ngôn ngữ có thể phát triển với tốc độ khác nhau và đảm nhận những vai trò khác nhau trong cuộc sống của con. Có những giai đoạn con dùng ngôn ngữ địa phương nhiều hơn, có những giai đoạn tiếng Việt phát triển mạnh hơn. Điều đó không làm hành trình song ngữ của con kém đi.

Vì vậy, thay vì tự hỏi “Liệu con có thể trở thành một đứa trẻ song ngữ không?”, có lẽ câu hỏi hữu ích hơn là: “Gia đình có thể làm gì để tiếng Việt tiếp tục có một vị trí tự nhiên và ý nghĩa trong cuộc sống của con?”

Câu trả lời không nhất thiết phải là một phương pháp hoàn hảo. Đó có thể là những cuộc trò chuyện hằng ngày, những cuốn sách tiếng Việt, những lần gọi điện cho ông bà, những câu chuyện gia đình hay những khoảnh khắc rất bình thường được diễn ra bằng tiếng Việt.

Với cha mẹ, hành trình này có thể cần nhiều kiên nhẫn và điều chỉnh. Nhưng cha mẹ không cần làm mọi thứ hoàn hảo. Chỉ cần tiếp tục tạo ra những không gian nơi tiếng Việt được sử dụng một cách tự nhiên, có ý nghĩa và gắn với những người con yêu thương.

Nguồn tham khảo: PEaCH project (EU-funded bilingual guide for parents) https://bilingualfamily.org/materials/guide-for-parents/

Giữ gìn tiếng Việt cho con là mong muốn của nhiều gia đình Việt ở hải ngoại, nhưng hành trình ấy không phải lúc nào cũng dễ dàng. Giữa những lo lắng và rất nhiều lời khuyên khác nhau, cha mẹ đôi khi không biết đâu là cách phù hợp với gia đình mình. Với chuyên mục “Bí quyết giữ gìn tiếng Việt cho con”, Nôm Na chia sẻ những kiến thức từ các nghiên cứu và nguồn khoa học uy tín về trẻ song ngữ, cùng những gợi ý thực tế để cha mẹ có thêm góc nhìn và tự tin đồng hành cùng con.